Doanh Nghiệp Trẻ Tại Việt Nam – Những Thách Thức Nào Đang Chờ Đợi?

NTC (viết tắt từ Nhạc Của Tui), một dịch vụ âm nhạc trực tuyến tương tự như Spotify, là một trong những công ty công nghệ hiếm hoi thành công ở Việt Nam. Dịch vụ có 10 triệu người dùng tích cực mỗi tháng, và được định giá hơn 20 triệu USD (Spotify có 75 triệu người dùng tích cực hàng tháng và được định giá 8.5 tỷ USD).

Trong khi chính phủ Việt Nam đang tranh luận về mức độ ảnh hưởng của mình đối với các công ty khởi nghiệp (startup) được hỗ trợ, NCT là một ví dụ điển hình về một startup có thể tự thành công bằng chính thực lực của mình.

Có thể nói, NCT cũng là một công ty tiêu biểu cho các doanh nghiệp trẻ Việt Nam noi theo. Việt Nam đang muốn chuyển mình từ một trung tâm gia công phần mềm thành một trung tâm tạo ra các sản phẩm có thể thay đổi lối sống của mọi người, đồng thời để thúc đẩy nền kinh tế quốc gia. Tuy nhiên, các doanh nghiệp hoạt động ở Việt Nam sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức, kể cả những thách thức đến từ chính quốc gia của mình. Quan liêu và tham nhũng là những khó khăn phổ biến, và thực tế là, các công ty ở Việt Nam rất khó thu hút các nhà đầu tư. Dù chính phủ Việt Nam đang cố gắng hỗ trợ và giúp đỡ các startup, nhưng vẫn chưa biết được những nỗ lực này có đơm hoa kết trái hay không. Trong bối cảnh đó, nhiều startup đã chọn tự đi theo cách của mình.

Các công ty như NCT, công ty game trực tuyến lớn VNG, và trò chơi Flappy Bird đã phát triển được ở Việt Nam, bất chấp những thách thức, cho thấy rằng doanh nghiệp trẻ vẫn có thể tự mình phát triển mà không phải phụ thuộc vào chính phủ. Hy vọng rằng số lượng các công ty như vậy sẽ còn tăng lên trong tương lai.

Nhan Thế Luân, CEO của NCT, cho biết thị trường công nghệ Việt Nam có những tiềm năng tuyệt vời, không chỉ một Flappy Bird, mà là rất nhiều Flappy Bird khác.

Khi Luân xây dựng công ty của mình vào năm 2009, sản phẩm của anh được đánh giá là bản sao khá giống với Napster - cho phép người dùng tải lên và chia sẻ bất kỳ thứ gì cho bạn bè của mình. Nhưng sau đó, công ty đã chuyển sang mua bản quyền nhạc từ các hãng thu âm lớn như Universal Music Group và Sony Music, nhằm cung cấp một dịch vụ nhạc trực tuyến có tên Nhac Cua Tui. Hiện dịch vụ này thu phí 2 USD mỗi tháng với những người dùng muốn trực tuyến nhạc trên thiết bị di động - thấp hơn cả mức 3 USD/tháng của Apple Music.

Mỗi gian phòng làm việc trong văn phòng của NCT đều có thiết kế và mang đến cảm nhận khác nhau. Có phòng dùng cửa ra vào và cửa chớp màu xanh, hàng rào chắn màu trắng và một bức tranh treo tường đầy cây cối trong bối cảnh một thị trấn bên bờ biển Địa Trung Hải - tạo cảm giác rằng người ở trong phòng làm việc đang ở giữa thiên nhiên. Phòng thư giãn được trang bị những chiếc ghế thoải mái để mọi người có thể thư giãn và nghỉ ngơi. Phòng phụ trách bản quyền (NCT hiện có quyền độc quyền khoảng 40% nhạc ở Việt Nam và sau đó cấp phép bản quyền cho các công ty khác) - trông giống một văn phòng kinh doanh thông thường với các tủ gỗ lớn.

Phòng làm việc của Luân nằm ở một góc, với cửa sổ lớn nhìn xuống thành phố phía dưới. Luan cho biết công ty muốn giành chiến thắng lâu dài tại thị trường Việt Nam.

Tuy nhiên, việc kinh doanh ở Việt Nam có thể rất khó khăn. Ở một số khía cạnh nào đó, chính sách của chính phủ Việt Nam đem lại lợi ích cho các công ty nước ngoài hơn là cho các công ty được xây dựng và hoạt động tại Việt Nam. Theo luật tại Việt Nam, nếu một website muốn cho phép người dùng để lại bình luận, công ty đó phải có giấy phép sử dụng mạng xã hội. Trong khi đó, việc xin cấp phép thường rất khó khăn và tốn nhiều thời gian. Trái lại, các công ty nước ngoài thì không bị yêu cầu giấy phép tương tự. NCT đã phải ghi danh giấy phép mạng xã hội, trong khi Facebook thì không. Bên cạnh đó, NCT cũng phải xin thêm một giấy phép khác: giấy phép chia sẻ thông tin.

Trong những ngày đầu phát triển, NCT có hai nhân viên làm việc toàn thời gian, chuyên về đàm phán với chính phủ. Sau khi đã phát triển, công ty đã nắm rõ hơn về các quy định và biết tìm đến các quan chức nào để xin giấy phép. Dù vẫn phải duy trì đội ngũ các luật sư, nhưng NCT không còn phải dùng đến nhân viên toàn thời gian thường xuyên theo dõi hệ thống quản lý của chính phủ.

Luân cho biết, công ty luôn lưu ý tới các chuyến viếng thăm của chính phủ, đồng thời phải trình cho họ tất cả các báo cáo hoạt động, và đó là một bản danh sách dài. CEO của NCT cho biết trước đây thường mất ngủ vì chuyện này, nhưng hiện nó giống như là một phần của công việc thường ngày.

Việt Nam có thể là một nơi không dễ dàng cho các hoạt động, vì một số các lý do khác nhau. Tham nhũng được cho là một vấn đề nghiêm trọng. Theo một báo cáo từ Transparency International, chỉ có 52 trong số 172 quốc gia trên toàn cầu được xem xét là có nhiều tham nhũng hơn Việt Nam.

Tự do ngôn luận và dự do Internet cũng còn khá hạn chế. Việt Nam có thể không thực hiện các chính sách đàm áp như Trung Quốc - người dùng có thể truy cập vào Facebook và Google tại đây – nhưng hiển nhiên cũng không thể so sánh với các quyền tự do mà công dân và các công ty Hoa Kỳ được hưởng.

Nếu có một chính sách cấm bất kỳ một loại nội dung trực tuyến nào, các công ty có trụ sở tại Việt Nam sẽ phải đóng cửa. Tuy nhiên, Việt Nam không chặn YouTuve và Facebook như Trung Quốc, vì vậy các nội dung này vẫn có sẵn cho người xem Việt tại Việt Nam.

Trong khi đó, các công ty khởi nghiệp sẽ có nguy cơ bị đóng cửa nếu có xúc phạm đến chính phủ. Vào giữa tháng 10/2014, Bộ Thông Tin và Truyền Thông Việt Nam đã đóng cửa trang Haivl, một phiên bản website hài phổ biết như The Onion hay 9GAG, sau khi phương tiện này được mua lại cổ phần với giá 1.5 triệu USD từ công ty 24H Online Advertising, một số tiền lớn cho một startup tại Việt Nam.

Kể từ năm 2012, website này đã cho phép mọi người đăng tải những hình ảnh, video và bài viết hài hước lên trang, và các hoạt động không bị cản trở bởi chính phủ Việt Nam. Chưa đầy hai tuần sau khi thương vụ mua lại cổ phần được đưa ra, Bộ Thông Tin và Truyền Thông đã đưa ra quyết định rằng công ty đã vi phạm pháp luật “nghiêm trọng” về nội dung kỹ thuật số trên Internet.

Các văn phòng tại Hà Nội của Topica, một startup cung cấp các khóa học tiếng Anh và khóa học đại học trực tuyến, gợi lên khái niệm về “sự hỗn độn có tổ chức”. Khoảng 400 người cả nam lẫn nữ, ở độ tuổi từ 20 đến 30, bị nhồi nhét trong văn phòng, ngồi trên những chiếc ghế gập cùng các tấm bảng trắng nhỏ hẹp. Những tấm bia (trong trò chơi phóng phi tiêu) với bức ảnh của CEO Phạm Minh Tuấn và các lãnh đạo khác nằm rải rác xung quanh các văn phòng, và các bức tường trắng được trang trí các poster in những câu phát biểu của những nhân vật nổi tiếng như Steve Jobs ("Hãy cứ khao khát, hãy cứ dại khờ"), và Thomas Edison ("Tôi không thất bại, chỉ là tôi đã thử 10,000 cách nhưng chưa thành").

Trong không gian dành riêng cho Topica Hub, công ty còn bố trí một tấm bìa các tông được cắt lỗ in hình CEO Mark Zuckerberg và câu phát biểu nổi tiếng: "Hành động nhanh, phá vỡ mọi thứ". Topica Hub là một khu không gian mở trong văn phòng của Topica, nơi các doanh nhân có thể tổ chức các sự kiện của riêng mình vào buổi tối.

Topica được hình thành từ dự án của một trường đại học ở Việt Nam, do Bill Gates tài trợ vào năm 2006. Năm 2008, nó tách ra khỏi trường và nhận được đầu tư của IDG Ventures Vietnam và CyberAgent Venture của Nhật Bản. Topica có hơn 21,000 sinh viên tham gia các khóa học trực tuyến, được cung cấp thông qua hợp tác với 7 trường học.

Phạm Minh Tuấn, người có bằng MBA của Stern Bussiness School của NYU và cũng là cựu cố vấn của McKinsey, cho biết Topica là công ty giáo dục trực tuyến hàng đầu tại Đông Nam Á, và có kế hoạch duy trì vị trí dẫn đầu này trong 5 năm tới.

Dù bản thân là một startup, Topica đang cố gắng lấp đầy khoảng trống trong thế giới công nghệ ở Việt Nam - thiếu hụt một hệ sinh thái. Cùng với Topica Hub, công ty cũng điều hành Topica Founder Institute (tạm dịch: Học viện nhà sáng lập Topica), một đại lý độc quyền của Founder Institute (Hoa Kỳ) với chức năng hỗ trợ, giúp đỡ các startup ở giai đoạn phát triển.

25 học viên tốt nghiệp từ Topica Founder Institute trong 3 năm qua đã thu hút được 10 triệu USD đầu tư. Thành công đáng kể nhất có thể là Appota, một công ty chuyên giúp đỡ các nhà phát triển di động phân phối game và ứng dụng. Trong năm 2014, công ty cũng được rót thêm nguồn tài trợ từ các nhà đầu tư Nhật Bản và Singapore.

Dự án tiếp theo của Topica, được gọi EdTech Lab, sẽ bao gồm các thiết bị thực tế ảo, máy bay không người lái, robot, và các công nghệ mới khác mà các doanh nhân ở Việt Nam khó có thể tiếp cận. Các lập trình viên được tuyển chọn sẽ được sử dụng phòng thí nghiệm của Topica trong 3 - 4 tháng để đề xuất các ý tưởng sử dụng thiết bị cho mục đích giáo dục - như dùng các máy bay không người lái để theo dõi các thí sinh làm bài thi.

Trong vài năm ngắn ngủi, Topica đã giúp đỡ nhiều startup khác, đồng thời nhìn thấy được lợi ích trong việc nâng cao công nghệ.

Misfit, công ty sản xuất thiết bị mang mặc, có thể chưa có bất kỳ thiết bị thực tế ảo hay máy bay không người lái đáng chú ý nào, nhưng lại đang sở hữu một tài sản quan trọng: một giám đốc điều hành hiểu biết cả hai nền văn hóa Việt Nam và Hoa Kỳ. Sonny Vũ rời Việt Nam sang Hoa Kỳ từ năm 6 tuổi, nhưng vẫn duy trì chặt chẽ các mối quan hệ của mình ở Việt Nam. Do đó khi sáng lập nên Misfit, Sonny Vũ đã cùng lúc mở văn phòng ở cả Hoa Kỳ và Việt Nam.

Đến cuối năm 2015, khoảng một nửa  số  nhân viên của Misfit - dự kiến khoảng 265 người, sẽ hoạt động tại Việt Nam, hoạt động các công tác như hậu cần, thuật toán và các công việc khác dành cho thiết bị mang mặc, bao gồm cả một ứng dụng Link. Công ty không sản xuất thiết bị trong nước, và cũng không có ý định bán sản phẩm nào tại Việt Nam .

Tuy nhiên, việc có nhiều nhân viên ở Việt Nam giúp Misfit có nhiều lợi thế. Họ có thể thuê những tài năng hàng đầu ở Việt Nam - thường là những người học tập và làm việc ở nước ngoài rồi quay về Việt Nam làm việc. Và tất nhiên, chi phí hoạt động ở Việt Nam giúp công ty tiết kiệm được rất nhiều so với ở Hoa Kỳ.

Rockit Online, một công ty dạy tiếng Anh và các khóa học khác trên Internet, nhận được 500,000 USD đầu tư hồi năm 2014, từ hai hãng đầu tư mạo hiểm của Silicon Valley là Formation 8 và Learn Capital. Những người sáng lập của công ty có cả người Việt lẫn người Hoa Kỳ, và CEO công ty, Đào Thu Hiền, đã từng có nhiều năm ở Hoa Kỳ, bao gồm cả thời gian làm việc tại văn phòng Thị trưởng New York -  Michael Bloomberg. Vào năm 2012, bà cũng thành lập một công ty khác có tên là Golden Path (New York, Hoa Kỳ), giúp sinh viên Việt Nam chuẩn bị cho việc đi học tập ở nước ngoài trước khi quay lại Việt Nam.

Bà Hiền cho biết rằng các nhà đầu tư ở Việt Nam không hứng thú với việc đầu tư vào startup. Điều này có nghĩa là rất nhiều doanh nhân sẽ cần phải thâm nhập vào thị trường quốc tế. Mở công ty ở Việt Nam, trong khi đây không phải là một nền kinh tế lớn, thì sẽ rất khó để nhận được sự quan tâm từ các nhà đầu tư ở Mỹ hay Châu Âu.

Nhiều công ty khởi nghiệp thành công ở Việt Nam đều có nhà sáng lập có mối liên lạc hoặc có thời gian làm việc ở nước ngoài. Theo một thống kê của Topica, trong số 27 startup thành công nhất ở Việt Nam, thì gần một nửa có nhà sáng lập từng làm việc hoặc học tập ở nước ngoài.

Tuy nhiên, chỉ có những người đã sống toàn bộ cuộc đời của mình ở Việt Nam, mới có lý tưởng mở các startup ở đây, và NCT là một ví dụ. Các doanh nghiệp trẻ Việt Nam cũng gặp nhiều khó khăn nếu muốn vươn ra thế giới - nếu họ có tham vọng đó. Đó là lý do tại sao nhiều startup mới chỉ tập trung phát triển ở Việt Nam và Đông Nam Á, chứ chưa kế hoạch thâm nhập Mỹ hay Trung Quốc.